Hemelse liefde die door het vuur gaat

website dante

Dante’s Divina Commedia gaat over zielsverbondenheid

Het verhaal is eeuwenoud: Divina Commedia van Dante gaat over de zoektocht naar de Geliefde. Het is een verhaal over de liefde van de ziel.

Door Jacob Slavenburg

Negen jaar is Dante als hij een meisje ontmoet dat het leitmotiv in zijn bestaan zal blijven. De mooie Beatrice vormt voor hem de ideale vrouwenfiguur die hij in de traditie van de Provençaalse hoofse liefde vereert en bezingt. Beatrice trouwt met een ander en sterft drie jaar daarna op nog zeer jonge leeftijd. Enige jaren later trouwt ook Dante, maar Beatrice blijft voor hem het verheven zinnebeeld van liefde en wijsheid. In zijn beroemde meesterwerk Divina Commedia, de Goddelijke Komedie, reist de dichter door hel, vagevuur en hemel. Daar zal Beatrice hem opwachten. De nimmer geconsumeerde aardse hartstocht wordt getransformeerd tot een hemelse liefde…
Dante is verdwaald in een duister woud en ziet plots een heuvel voor zich oprijzen. De weg wordt hem echter versperd door drie woeste dieren. Dante is ten einde raad en dan verschijnt hem de schim van Vergilius (de schrijver van Aeneis) die hem aanbiedt zijn gids te zijn. Dante aanvaardt zijn aanbod, maar twijfelt of hij de reis wel aan zal kunnen. Vergilius helpt hem die drempel over met een verrassende mededeling dat hij door Beatrice is gestuurd om hem de weg te wijzen. Dante geeft zich gewonnen. Zijn geliefde wacht op hem!
De afdaling naar de hel begint. Het inferno wordt voorgesteld als een systeem van concentrische, zich steeds verder vernauwende kringen, als een spiraalachtige trechter die in het middelpunt van de aarde haar einde vindt. Smartelijk is het opschrift boven de hellepoort:

Door mij gaat ge in de droeve stad der smarten.
Door mij gaat ge in het lijden zonder einde.
Door mij gaat ge in de wereld der verdoemden…
Laat varen alle hoop, gij die hier binnentreedt.
(Inferno, 3e zang, 1-9)

Hartstochten
In de eerste hellekring heerst, tot grote verwondering van Dante, een vredige rust. Het blijkt het voorgeborchte te zijn, de woonstee van wijze mannen en vrouwen uit de oudheid, een soort paradijs voor goede mensen die echter de hemel niet kunnen bereiken omdat ze niet in Christus gedoopt zijn. Maar direct daaropvolgend, in de tweede hellecirkel, spat de treurnis de reizigers tegemoet. De wachter van deze hellesfeer is het monster Minos die de zielen, naar rato van hun zonden, de plaats wijst waarnaar ze moeten afdalen. De tweede hellesfeer is er nog een van de lichte gevallen: mannen en vooral veel vrouwen wier hartstochten sterker waren dan hun verstand, maar de derde sfeer is buitengewoon grimmig:

… een regen, koud en zwaar, vervloekt en eeuwig,
en nooit veranderend van aard en wezen.
Sneeuw, plompe hagelstenen, drassig water
stort stromend neer vanuit de zwarte hemel;
afschuwelijk stinkt de bodem, die dat opzuigt.
En Cerberus, een wreed wanstaltig monster,
bast met drie kelen, zoals honden bassen,
de schimmen aan, daar in het slijk gedompeld.
(Inferno, 6e zang, 8-15)

Dan komen de reizigers bij een rivier, de Styx. In een bootje worden ze overgezet naar een onderaardse stad vol zondaren. Daarbuiten is het woud der zelfmoordenaars. En dan gaapt er een diepe kloof. Op de rug van een draak, Geryon, dalen de twee reizigers de diepte in. Zo bereiken ze, Malebolgia, de verschrikkelijke groeve van het kwaad. Uiteindelijk komen de twee reizigers bij het diepste punt van de hel. Met zijn onderlichaam in het ijs zit daar Lucifer met tussen zijn kaken de moordenaars van Caesar, Cassius en Brutus, en tevens Judas van Iskariot. Dit is het middelpunt van de aarde.

Vagevuur
Dante en Vergilius weten uit het inferno omhoog te klimmen. Ze bereiken een eiland met een grote heuvel in het midden, de louteringsberg. Deze heuvel is als het ware het tegenbeeld van de hel, een soort omgekeerde trechter met steeds nauwer wordende richels. Ze is verdeeld in drie afdelingen:

1. het voor-vagevuur met twee omgangen;
2. het eigenlijke vagevuur met zeven omgangen waar de zielen gezuiverd worden van de gevolgen van de zeven hoofdzonden;
3. het aardse paradijs, dat op de top van de berg ligt.

De reizigers beginnen de tocht omhoog en komen aan de poort van het purgatorium, het vagevuur, waar de zeven hoofdzonden (hoogmoed; afgunst; toorn; traagheid van geest; gierigheid en spilzucht; vraatzucht; wellust) door loutering moeten worden opgelost.
Op iedere richel worden deze zonden door de daar aanwezige zielen uitgewerkt. Wanneer Dante de zware last van de hoogmoed in de eerste kring heeft afgelegd, wacht hem in de tweede een nieuwe beproeving. In deze cirkel van de reiniging der afgunst horen de zielen stemmen die oproepen tot naastenliefde. In de derde cirkel reinigen de zielen zich van de toorn. Op de volgende richel worden de zielen uit berouw door een innerlijke haast voortgedreven. In het aardse leven waren ze log en traag in hun geestelijke voortgang. Ze willen de opgelopen achterstand hier inhalen.
De vijfde richel staat in het teken van de reiniging der hebzucht en in de zesde omgang ontmoeten de reizigers ‘levende’ geraamten, letterlijk vel over been. Zij zijn onderhevig aan Tantaluskwellingen; in hen leeft nog de begeerte naar overdadige spijs en drank.
In de zevende cirkel van het purgatorium wacht Dante een reële vuurproef. Om verder te komen zal hij letterlijk door het vuur moeten gaan. Hij heeft schrik. Vergilius spreekt hem moed in, maar Dante blijft bevreesd en Vergilius moet met sterkere argumenten komen:

‘Zoon, wees indachtig, dat deze (vuur)muur u scheidt van Beatrice.’

Dat helpt Dante over de drempel en zo komen ze aan in de ‘Tuin van Eden’. De reizigers vallen van de ene schone verbazing in de andere. Alles is lieflijk en bloeit, en zingende koren harmoniëren met het geheel. Dan verschijnt Beatrice, en Dante wordt ondergedompeld in de stroom der vergetelheid, de Lethe.

Witte roos
Er is echter nog een toestand die de tuin van Ede te boven gaat: de heerlijkheid van het hemelse paradijs. Dante stijgt, aan de hand van Beatrice, omhoog door de harmonie der sferen.
In de Maansfeer wordt de ziel onderwezen in gehoorzaamheid aan de kosmisch geestelijke wet(matigheid), in de Mercuriussfeer openbaart deze zich als helende gerechtigheid en in de Venussfeer vloeien de liefde voor God en de naasten samen tot een sterke geestelijke stroom. Dan wacht de hemelse glans van de geestelijke Zon en na deze die van Mars en Jupiter, de gerechtigheid. In de Saturnussfeer worden de misstanden in de kerk en vooral de kloosters aan de kaak gesteld. Dante blikt nu, op aangeven van Beatrice, terug:

Ik blikte omlaag door alle zeven sferen,
en toen ik de aardbol zag heel in diepte,
zo klein en zo gering…
(Paradiso, 22e zang, 133-138)

In de sfeer van de vaste sterren wordt Dante verblind door een fel licht. Hij verliest het gezichtsvermogen, maar krijgt het door Beatrice weer terug.
De negende sfeer, de kristallen hemel, bevat de totale godsordening. Verborgen in het middelpunt is een uitvliedende kracht in negen concentrische cirkels. In het centrum van het krachtenveld is volkomen rust. In de van haar uitgaande lichtende krachten is beweging; het actiefst bij de kern en afnemend naar de buitenste lagen toe.
Beatrice voert Dante mee naar de hoogste hemel, het Empyreum. Dante aanschouwt een sneeuwwitte roos die wordt gevormd door duizenden gelukzaligen die in afdalende rijen om het middelpunt zijn geschaard. Engelen vliegen af en aan tussen God en de zielen. Dante is, overweldigd door dat heerlijke schouwspel. Beatrice is verdwenen, zij heeft haar plaats in de hemelse scharen weer ingenomen.
Dante keert terug naar de aarde, Beatrice blijft in de hemel. Dante roept beelden op die zich in de ziel prenten en beschrijft een hemelse liefde die de aardse verre overstijgt.

Alle genoemde citaten uit de Divina Commedia zijn uit de vertaling van Christinus Kops, bewerkt door Gerard Wijdeveld, Dante Alighieri, De Goddelijke Komedie, Antwerpen/Amsterdam 1985, zevende druk.

Jacob Slavenburg is auteur van tal van boeken op het gebied van spiritualiteit, esoterie en onder andere gnosis. Hij verzorgt na de zomervakantie met John van Schaik een cursusserie over de spirituele tradities van het Westen. Zijn meest recente boek is Het Document, een spirituele roman. Meer: www.jacobslavenburg.nl.

Print deze pagina

Over de auteur

Bovenstaand artikel is geplaatst door de redactie van Koorddanser. Wil je de auteur van dit artikel een bericht sturen, mail dan naar redactie@kd.nl.

Laat een bericht achter

Je moet ingelogd zijn om een bericht te plaatsen.

Powered by Ambrix