Je bent niet goed genoeg

Schaamtet kan al heel jong beginnen

Veel van ons gedrag, overtuigingen en overlevingsstrategieën ontstaan uit schaamte. Schaamte heeft te maken met het idee dat we niet goed zijn zoals we zijn. We zijn dit gaan geloven. Schaamte is het gevoel van binnen fundamenteel verkeerd te zijn. En dat heeft te maken met het ‘niet goed genoeg zijn’. Met dank aan ouders.

Door Divyam Kranenburg en Omkar Dingjan

Vanuit dit gevoel niet in orde te zijn, raken we onze levensenergie kwijt. Doordat we onszelf niet vertrouwen, verliezen we het vermogen onze gevoelens te herkennen en uit te drukken. Er is een diepe schaamte ontstaan over hoe, wie en wat we zijn. Negatieve overtuigingen, over seks, over geld, over wat we niet kunnen, enzovoort, komen voort uit schaamte. Veel besluiten over onszelf en over het leven zijn genomen uit schaamte, of vanuit de schaamte van de familie.
Schaamte ontstaat al heel vroeg. Het wordt veroorzaakt door anderen, we worden niet geboren met schaamte. Schaamte begint zich te ontwikkelen in de periode waarin een kind zich weg beweegt van moeder, de wereld in. Het voelt zich omnipotent, het middelpunt van de wereld, nieuwsgierig en vol ontdekkingsdrang. Het kent geen regels of grenzen. Tot die tijd heeft het meestal vooral positieve bekrachtiging gehad op zijn acties, maar vanaf dit moment wordt dat anders. Het is noodzakelijk, als een kind bijvoorbeeld plotseling wil oversteken of zijn hand naar de gloeiend hete kachel wil uitsteken, dat het ‘Nee’ van de ouder of verzorger zo krachtig is dat het de impuls stopt. Een kind krijgt in die tijd almaar Nee te horen – dit mag niet, dat niet, stop. Het is onvermijdelijk en als het kind daarna vriendelijk wordt opgevangen en de ouder de verbinding met het kind weer herstelt, zal het zelfvertrouwen blijven groeien en de nieuwsgierigheid onaangetast blijven. Als dit echter niet gebeurt, zal er een gevoel ontstaan dat er iets mis is. Als er veel afwijzing is en geen veilige hechtingsmogelijkheden, zal schaamtegevoel het gaan overnemen. De schaamte en de angst zetten zich vast in het impliciete geheugen, dus daar waar herinneringen worden opgeslagen die ons gedrag onbewust beïnvloeden.
Er is zijn nog geen woorden, gedachten of symbolen aan verbonden. De schaamte versmelt met je identiteit en zelfgevoel.

Vorm van misbruik
Schaamte kan ook later ontstaan zijn, of nog eens extra worden benadrukt, door een vorm van emotioneel misbruik. Niet geliefd of gewenst zijn is de extreemste vorm van emotioneel misbruik, maar eigenlijk is er al sprake van misbruik telkens wanneer de levendigheid van een kind wordt geblokkeerd. Wanneer gevoelens van plezier, angst, seksualiteit of boosheid onderdrukt worden; telkens als een ouder onze natuurlijke gaven en kwaliteiten ontkent en ons tracht te vormen naar zijn of haar eigen ambities en waarden. Het is beschamend als ouders geen tijd voor hun kind hebben, of niet luisteren als ze iets vertellen, of als een ouder zijn reacties baseert op de overtuiging dat kinderen niet rijp genoeg zijn voor het hebben van waardevolle meningen en gevoelens. Onze ouders (of anderen die voor onze opvoeding verantwoordelijk zijn geweest) hebben ons waarschijnlijk met de beste bedoelingen grootgebracht. Tenslotte zijn zij ook beschaamd en onderdrukt door hun ouders, leraren en (religieuze) voorbeeldfiguren. Gebrek aan liefde, misbruik, verwaarlozing en gebrek aan begrip komen niet voort uit kwaadwilligheid, maar uit overgeërfde schaamte.
Een oorzaak van schaamte is het gevoel niet goed (genoeg) te zijn. Er werd van ons gehouden als we goede cijfers haalden op school, als we gingen studeren of als we de familietraditie voortzetten. Of ze hielden van ons als we goed gedrag vertoonden, als we de wereld lieten zien dat we goed waren opgevoed. Zo worden we beschaamd in wie we zijn, in ons unieke, werkelijke zijn.
Seksualiteit is een gebied waarin we veel schaamte tegenkomen. We zijn seksuele wezens, mannen of vrouwen, dat is niet iets wat we doen, maar wat we zijn. Het is het eerste wat wordt opgemerkt in iemand. Seksualiteit is levensenergie. Als dit reden tot schaamte wordt, is het leven zelf reden tot schaamte.

Lichamelijkheid
lle kinderen komen in een fase waarin de ontdekkingstocht naar de eigen geslachtsdelen, seksuele spelletjes, vadertje en moedertje spelen, verliefd worden, er allemaal bij hoort. Het is een kwetsbare periode omdat ouders vaak niet weten hoe hier mee om te gaan. De kinderlijke nieuwsgierigheid heeft niets te maken met de volwassen seksualiteit, maar vaak reageren ouders vanuit hun volwassen schaamte. We krijgen waarschuwingen, afkeuring of te strakke grenzen, waardoor we het gevoel krijgen niet goed te zijn. Liefde, lichamelijkheid en vrijheid zijn meestal niet de belangrijkste waarden van het dagelijks leven. Onze maatschappij stelt er vooral belang in mensen voort te brengen die goed functioneren en aangepast zijn, wat inhoudt dat we onze natuurlijke en essentiële energieën verdringen of verliezen. In veel gevallen hebben onze ouders moeite gedaan ons de beste kindertijd te geven die zij zich konden voorstellen. Konden ze anders dan ons met hun eigen waarden grootbrengen? Veel ouders geloofden oprecht dat discipline, regels en soms ook lichamelijke straf noodzakelijk waren voor de vorming van een goed karakter.
John Bradshaw, een Amerikaanse therapeut schrijft veel over schaamte. Er is gezonde schaamte en er is vernietigende schaamte. Schaamte is in principe een gezonde menselijke eigenschap. Gezonde schaamte hebben we als we iets gedaan hebben wat niet zo netjes was; dan is het oké om schaamte te voelen. Dit kan helpen om dingen van onszelf te zien. We hebben spiegeling nodig, informatie over onszelf. Dat kan pijnlijk zijn, maar we hebben die gezonde schaamte nodig om te groeien. Het is ook nodig dat ouders, bij het opvoeden van hun kinderen in contact zijn met hun gezonde schaamte. Gezonde schaamte geeft een grens, en een mens is begrensd. Het is menselijk om fouten te maken, gevoelens te hebben (ook die gevoelens die we niet als fijn ervaren), te voelen dat we het niet alleen kunnen, te ervaren dat we grenzen hebben. Als we die gezonde schaamte verliezen, vervaagt ook het gevoel van grenzen. Dan is er alleen nog de vernietigende schaamte. We worden zogenaamd schaamteloos, we voelen dus helemaal geen schaamte meer; of we ervaren onszelf vol schaamte, we zijn één en al schaamte, we zijn niks, niemand. (** Bradshaw, Vrij van schaamte)

Compenseren
Een ander aspect van schaamte is dat we ons ook nog eens gaan schamen over de schaamte. We schamen ons zo dat we niet over onze gevoelens durven te praten.
Hoe dieper de schaamte is, hoe meer compromissen iemand zal sluiten.
Iedere keer als negatieve overtuigingen geactiveerd worden, wordt de schaamte sterker. We zijn van binnen zo beschaamd, dat we niet eens meer weten dat er schaamte is. We denken gewoon dat we dat zijn. Als onze partner iets negatiefs zegt, of hij of zij geeft die afkeurende blik, of we zijn in een bepaalde situatie die herinnert aan een oude ervaring, dan gaat de negatieve overtuiging lopen. We komen in de vicieuze cirkel van schaamte terecht. Om dat niet te voelen, gaan we compenseren, we halen een van onze overlevingsstrategieën uit de kast. Meestal reageren we door ‘te veel’ of ‘te weinig’ te worden; te groot of te klein.
Als we ons groter gaan voordoen dan we zijn, slaan we ons door dingen heen, we doen stoer, we nemen een houding aan die uitstraalt dat we alles wel aan kunnen. We werken hard, overschreeuwen onszelf. We maken gebruik van onze seksuele uitstraling, onze charmes of intelligentie, van onze ambities, onze kracht, kortom van alles wat ons een zelfbeeld verschaft en ons beloont met de aandacht en erkenning van anderen. We creëren een levensstijl waarin er geen plaats is voor schaamte, we zijn daar niet mee bezig. Onze wereld bestaat uit ‘winnaars’ en ‘verliezers’ en daar is er geen ruimte voor het werken aan schaamte. Pas als we door het leven gedwongen worden om stil te staan, bijvoorbeeld doordat we een afwijzing krijgen in de liefde, in ons werk, ziek worden, of een ongeluk krijgen, zullen we misschien de schaamte gaan ervaren en onder ogen durven zien. Verslavingen zijn vaak ook compensaties voor schaamte. We lopen liever voor onszelf weg dan schaamte te voelen. Vanuit die drang naar succes en dat compensatiegedrag beschamen we anderen, want we zijn niet gevoelig. We beschamen anderen vaak minder als we eenmaal onze eigen schaamte zijn gaan voelen.
Als we als kind onvoldoende liefdevol gespiegeld worden, kan onze reactie ook zijn dat we onszelf steeds kleiner maken, we krimpen in elkaar en durven niet op onszelf te vertrouwen. Dit kan zover gaan dat we het contact met onze gevoelens volledig verliezen, of dingen wel zien en voelen maar ze niet geloven of vertrouwen. We worden verlegen, verward, teruggetrokken en onzeker. In contacten is het heel moeilijk om gevoelens te kunnen uitdrukken, doordat we gevangen zitten in schaamte. We veroordelen onszelf en komen in de vicieuze cirkel terecht – we gaan ons nog meer schamen. Als compensatie gaan we doen alsof er niets aan de hand is. We worden wellicht depressief, moe of ziek. Of we worden een muis, we zorgen dat we niet opvallen, dat niemand ons ziet. We nemen genoegen met de kruimeltjes. We schamen ons over behoeften. We stoppen onze levensenergie weg omdat we het niet vertrouwen en laten onszelf niet meer zien. Schaamte beneemt ons onze stem, adem, kracht, energie.

Risico’s
In ieder geval gaan we ons anders voordoen dan we zijn, we laten niet merken wat we voelen of wat we werkelijk willen, meestal weten we dat ook niet. Het gevolg is dat we niet krijgen wat we nodig hebben, vaak zelfs afwijzing terug krijgen door ons gedrag. Het is moeilijk om uit deze vicieuze cirkel te komen. De cirkel wordt een gevangenis en meestal weten we zelfs niet meer dat we gevangen zijn…
Als we leren autorijden wordt die vaardigheid uiteindelijk in het geheugen opgeslagen, we hoeven niet meer over elke handeling na te denken. Totdat we bijvoorbeeld in een land rijden waar men aan de andere kant van de weg rijdt, en ook het stuur aan een andere kant zit. Dan kost het moeite en aandacht om dit weer te leren. Zo is het ook met het afleren van schaamte. We zijn expert geworden en het zal veel oefening kosten om deze gewoonte los te laten.
Onze hersenen hebben het vermogen om te herstellen en nieuwe verbindingen te leggen, zodat de verbindingen die niet werden gebruikt, en dus zijn verdwenen, weer terug kunnen komen. Verbindingen die het mogelijk maken om liefdevoller te kijken naar onszelf, weer in contact te gaan, vreugdevol en vol ontdekkingsdrang in het leven te staan. Onze nieuwsgierigheid kan worden geactiveerd door de schaamte te onderzoeken. Wanneer komt die precies, wat zijn de triggers, in welke situatie, welke gedachten komen daarbij? Kloppen die gedachten? En, wat zou ik anders kunnen doen? Hoe creëer ik nieuwe situaties en ervaringen?
De schaamte achter ons te laten, betekent risico’s nemen; weer nieuwsgierig durven zijn. Als we als volwassene risico’s durven te nemen, onszelf durven te laten zien met wat er werkelijk is, zullen we ervaren dat de schaamte verdwijnt. De schaamte is van het kind van toen. Als we zicht krijgen op hoe dit werkt, kunnen we er hier en nu met vriendelijkheid naar kijken en de realiteit zien. Dan komen we terug in ons centrum. We komen dan niet in de beweging van de vicieuze cirkel, maar in het stille midden. Daar kunnen we ontspannen in wie we zijn.

Meer: www.aumm.nl.

 

 

Print deze pagina

Over de auteur

Bovenstaand artikel is geplaatst door de redactie van Koorddanser. Wil je de auteur van dit artikel een bericht sturen, mail dan naar redactie@kd.nl.

Laat een bericht achter

Je moet ingelogd zijn om een bericht te plaatsen.

Powered by Ambrix