Goedgelovigheid speelt geestelijk misbruik in de kaart

Van kerken tot spiri-clubs: wees op je hoede

Daar zit je dan maar mooi mee: na een lange ontwikkeling heb je ooit voor een spirituele of religieuze groep gekozen, maar nu wil je eruit. Ho, ho, dat gaat zo maar niet! De groepswetten en –dynamica zien je liever niet gaan en verzetten zich.

Wie zich spiritueel of religieus wil ontwikkelen komt al snel in een groepssysteem, religie of instituut terecht. Dergelijke groepen hebben zo hun eigen gebruiken en regels waaraan je je kan conformeren en die je zelfs kan adopteren omdat ze op dat moment een betekenis en richting aan je leven geven. Maar hoe zit het met de vrijheid van denken? Is godsdienst toch opium voor het volk, zoals Marx zei? Hoe werken religiositeit en spiritualiteit in groepsverband eigenlijk?

Een veelzeggend voorbeeld. Op 15 februari vieren 20.000 inwoners van het eiland Tanna in de Stille Oceaan hun John Frum-day. Zij voeren dan militaristisch getinte rituelen op,  met zang en dans, en versieren hun huid met tattoo’s of witte verf met de letters USA of afbeeldingen van jachtvliegtuigen. John Frum is hun Messias sinds de Tweede Wereldoorlog en hij zal terugkeren om hen rijk en gelukkig te maken. Wie is deze raadselachtige John Frum? Heeft ie wel echt bestaan? John Frum is een verzamelnaam voor de Amerikaanse soldaten die ten tijde van de Tweede Wereldoorlog gestationeerd waren op Tanna om vandaar tegen de Japanners te vechten. De eilandbewoners zagen op een dag mannen in groene pakken die licht in het donker konden maken, die zich snel in de lucht konden verplaatsen en gemakkelijk op afstand konden doden (met vuurwapens). Ze schenen oppermachtig, want zelf leefden de eilandbewoners nog op een wat wij ‘primitieve manier’ noemen. Iedere soldaat stelde zich aan hen voor als ‘Hi, I’m John from….’ En dan noemde deze ‘John’ zijn Amerikaanse woonplaats. Na de Japanse capitulatie vertrokken deze Amerikaanse soldaten weer naar hun thuisland. En de eilandbewoners hadden een nieuwe religie waarin die ‘John from..’ uitgroeide tot Messias John Frum. Op YouTube kun je een indruk krijgen van wat deze bewoners hieronder verstaan.

Voor ons is dit lachwekkend … wie vereert er nou een Amerikaanse soldaat en roept hem uit tot Messias? Welk mechanisme gaat er in het algemeen schuil achter geloven?

Geloven

Filosofen zeggen wel dat mensen om drie redenen geloven: we willen dingen verklaren, we hebben troost nodig, en het bestaan van het geloof versterkt het groepsleven.

Groepsgewijs geloven komt over de hele wereld voor en bestaat al sinds mensenheugenis. Primitieve stammen geloven in de bezieling van de natuur, en wij westerlingen kennen ongeveer datzelfde fenomeen met auto’s en computers. Vooral als ze stuk zijn en ons in de steek laten.

Occultist Butler verwoordde het zo: ‘Als je iemand ontmoet die opschept over zijn positie binnen een spirituele gemeenschap, wees dan op je hoede. Of je hebt te maken met een volwassen kind dat graag schreeuwt: ‘Kijk eens hoe groot ik ben?’, of je hebt te maken met iemand die niet weet wat ie doet. En die laatste zijn de gevaarlijkste. Dus, als iemand tegen je zegt  ‘Je bent nu in die en die groep, die voldoet voor de gemiddelde persoon. Maar jij bent een gevorderde ziel, een oude ziel. Je zou niet in een gemiddelde groep moeten zitten. Ik ken een gemeenschap waar je de échte lessen leert’.

Dit is dus het worstje dat menige zoeker door spirituele of religieuze groepen wordt voorgehouden: ‘Wat je nu leert is kleuterschoolwerk. De echte leer, dat is wat jij wilt. Je bent er klaar voor. Ik zie dat.’

Het is verbazingwekkend hoe gemakkelijk veel mensen vallen voor dit kleine beetje glamour en exclusiviteit. Zo kan je worden verteld dat je een superieur intellect hebt en je daarom de waarheid herkent als je ‘m ziet. Als je daarna wordt verteld over gouden potten aan het eind van de regenboog, dan kun je je eigen intellect niet ontkennen door te zeggen dat er geen gouden potten staan. Je moet met de bedrieger mee en zo word je bedrogen. Op deze manier worden zeer intelligente mensen genept met de meest simpele psychologische trucs.

Top secret

Het boek Geestelijk Misbruik spreekt zelfs over het lokaas. Dit kan van alles zijn: waardering van mensen, godsdienstige status, de belofte dat het beter zal worden of de dreiging met straf en schande die ze verdiend denken te hebben omdat ze zo ‘slecht’ zijn.

Of: ‘Geef niet op! Je staat vlak voor een geestelijke doorbraak!’

Leden van zo’n spirituele gemeenschap zijn meestal verdoofd en staan niet open voor andere manieren van denken. Denk aan jehovagetuigen of de Jonestown-sekte in Amerika die in 1978 collectief zelfmoord pleegde. Dit zijn vrij extreme voorbeelden, maar het gebeurt ook op kleinere schaal. Nieuwe groepen schieten als paddenstoelen uit de grond met de Nieuwe Spiritualiteit die de laatste decennia een opmars heeft gemaakt. Zodra er sprake is van een spirituele leer en een charismatische – en dikwijls narcistische – leider, blijken de volgelingen snel makke schapen die tegen fikse betaling de kennis tot zich mogen nemen.

En die dan meteen hun hele leven omgooien en dat zo plooien dat het de leider bevalt. Hun autonomie en verantwoordelijkheid schenken zij kritiekloos en bijna willoos aan de leider, want de volgelingen zijn immers onderontwikkelde zielen die nog zoveel te leren hebben. Eenmaal lid van de gemeenschap, blijkt dat hun ontwikkelde, oude ziel nog heel veel moet leren.

De positie van de leider of voorganger van zo´n groep is bepalend. Hij of zij is de aardse vertegenwoordiger van het goddelijke principe die door allen aanbeden wordt. Vaak  verkondigt hij/zij regelmatig de boodschappen die ‘doorkomen’ via gebed of trance. Als de leider een alleenheerser is, verschaft dit deze leider dictatoriale macht. Want als je niet gehoorzaamt of kritische vragen stelt, word je gestraft en word je afgesloten van het troostrijke, exclusieve en zingevende goddelijke. Juist dat waren redenen om je aan te sluiten.

De macht van een leider kan doordringen in je privéleven en je gebieden bepaalde dingen zo en zo te doen. Anders dan dat je het zelf bedacht had. Ook dit gaat gepaard met psychologische trucjes (´je zult er van groeien’, met andere woorden, zoals je nu bent voldoet niet, je móet veranderen in wie deze ‘vertegenwoordiger van God’ voor je bedacht heeft). De leider legt teveel nadruk op uiterlijk vertoon, wil aanbeden worden en tolereert geen kritiek, tenzij opbouwend.

Een ware leider leert echter door een voorbeeld te zijn. Eigenlijk net zoals een ouder aan zijn of haar kinderen leert welk mens zij moeten worden.

Vertrouwen

Mensen die zich aansluiten bij een spirituele gemeenschap, doen dat in goed vertrouwen. Dat hier niet altijd evengoed mee wordt omgegaan, wordt niet altijd zichtbaar. Een uitzending van de Amerikaanse Dr. Phil (waar zouden we zonder hem zijn?) geeft aan dat er veel mensen zijn die het slachtoffer worden van de machtswellust van de leider van een religieuze groepering. Een schatting in Amerika leert dat het jaarlijks om zo’n 15.000 mensen gaat. De leden die nog in de groep zijn, zijn niet ontvankelijk voor zelfs maar gezond boerenverstand. Zij zijn geprogrammeerd en niet kritisch naar de gang van zaken binnen zo’n groep. Op de website van Dr. Phil staat een lijst met criteria waaraan je af kunt meten of je te maken hebt met een ziekmakende sekte of niet: er heerst meestal een groot wantrouwen binnen een dergelijke groep omdat er vele geheimen moeten worden bewaard, ook geheimen over elkaar, die in het roddelcircuit onder het mom van vertrouwelijke, belangrijke informatie worden doorverteld; er is sprake van een zogenaamde ‘zwijgcultuur’, waarbij er een druk wordt gelegd op de (kritische) leden.

We denken bij sektes of streng religieuze gemeenschappen al snel aan extremiteiten als kale Hare Krishna hoofden met een dansend staartje. Maar is dat beeld wel reëel?

Hoe kritisch moet je zijn alvorens je aan te sluiten bij (alweer) een nieuwe spiri-club. Wanneer moet je maken dat je wegkomt?

Voor mijn werk moest ik me een paar weken begeven onder de bevolking in een dorp op de Veluwe in de zogenaamde Biblebelt. Ontluisterend waren de soms schokkende verhalen van bewoners en wat zij voor hun kerk over (moesten) hebben. Een vrouw van 28 die al zes kinderen had, en de zevende was onderweg, ondanks haar bekkeninstabiliteit. De trotse papa bouwde gewoon nog een verdieping op hun huis, en moest niets hebben van anticonceptie.

Een boertje dat zijn aanzienlijke en zuurverdiende kapitaal op een mooie zondag na de kerkdienst aan de dominee aanbood, zodat er nieuwe banken in de kerk konden worden geplaatst.

Zeker bij de strengere gemeenschappen gaat de regelgeving heel ver. Volgelingen van Baghwan kregen een nieuwe naam, om maar een voorbeeld te noemen.

Spiritueel misbruik

Spiritueel misbruik is een pittige term. Gekozen met opzet. Misbruik in welke vorm dan ook is altijd pittig en ernstig. Daarbij kan de geleden schade kan grote vormen aannemen.

Ex-leden zijn bang. Bang om te zeggen waarom ze weg zijn gegaan. Die angst is lekker vetgemest door de groep. Er wordt gedreigd met de hel op aarde als je je losmaakt van de leer. Wanneer is er nu sprake van spiritueel misbruik? In het boek Geestelijk Misbruik worden diverse criteria naar voren gebracht. Zo staan er bijvoorbeeld vragen als:

‘Klaagt uw gezin wel eens dat u altijd naar samenkomsten van de gemeente gaat, in plaats van bij uw gezin zijn?’

Voelt u zich al schuldig als u één keer de dienst mist?

Heeft er wel eens iemand tegen u gezegd dat een voorganger uw gedachten of gevoelens manipuleerde?

Kunt u moeilijk beslissingen nemen, zelfs kleine, zonder uw voorganger te raadplegen?

Hebt u wel eens seksueel contact gehad met een voorganger?’

Dit boek behandelt voornamelijk de effecten van geestelijk misbruik in christelijke groepen en kerken, maar als je daar doorheen kunt lezen, zie je dat het geldt voor alle spirituele groepen waar het niet zuiver aan toegaat.

‘Mensen die geestelijk zijn misbruikt, voelen zich zó moe en zó gekleineerd – omdat ze niet konden voldoen aan andermans geestelijke verwachtingen – dat ze hun geluk zijn kwijtgeraakt’, stellen de schrijvers. Daarbij komt ook nog eens dat mensen zich schamen voor wat hun is overkomen. De eerste stap in de verwerking is het durven erkennen dat er geestelijk misbruik heeft plaatsgevonden, zonder dat je daarbij het gevoel hebt het goddelijke of de gemeenschap te verraden. Dat valt niet mee, omdat de hersenspoelingen niet zomaar uit het systeem zijn verdwenen. Leden zijn niet direct vrij als ze uit de gemeenschap treden.

Bevrijden

Het werkelijk bevrijden is een lang en vaak pijnlijk proces. Manieren van denken moeten worden veranderd, emoties komen langzaam omhoog, het vertrouwen is diep beschadigd en vriendschappen gingen verloren. Omdat het hier om geestelijk misbruik gaat, is ook het vertrouwen in het goddelijke beschadigd, en precies op dit punt onderscheidt geestelijk misbruik zich van lichamelijk of emotioneel misbruik.

Na het verlaten van een spirituele gemeenschap sta je alleen. Mensen waar je ooit innig mee samen was, keren zich tegen je en willen niets meer met je te maken hebben. In sommige gevallen zullen leden van de groep proberen je terug te halen.

Je zomaar aansluiten bij welke spirituele groep dan ook is niet verstandig. Ga eerst eens een paar keer kijken en praat met de leden. Wie zijn de leden in het dagelijks leven? Stel kritische vragen en vaar vooral op je gevoel of intuïtie. Is er sprake van liefde? Voel je een warm bad of prikt er een bestraffende vinger in je lurven? Wat is voor jou de toegevoegde waarde om deel uit te maken van zo’n groep? Zijn de kosten redelijk?

En bij twijfel: niet kopen.

Bronnen:  Kris Verburgh, ‘Fantastisch. Over het universum in ons hoofd’; W.E. Butler, ‘Lords of Light’; David Johnson en Jeff VanVonderen, ‘De subtiele kracht van geestelijk misbruik’.

Print deze pagina

Over de auteur

Ik ben mijn hele leven omringd door astrologie en esoterie in vele facetten. Rond m'n 20ste ben ik begonnen met het maken van horoscopen en heb ik mezelf tarot aangeleerd. De magie en kabbala kwamen rond m'n 25e in mijn leven en in het kielzog de mythologie en psychologie.

Reacties zijn uitgesloten.

Powered by Ambrix