Van Vedanta tot Kabbalah: nondualiteit tussen oost en west

Verlichting wordt vaak gezien als een ‘puur’ oosters concept. Dat is ook niet zo vreemd; met name hindoeïsme en boeddhisme zijn meer geïnteresseerd in persoonlijk ontwaken in de waarheid en de transformatie als gevolg van dat ontwaken dan judaïsme, christendom en islam. Maar nondualiteit is evengoed westers.

Door Jay Michaelson

Ik ga hier advaita vedanta’s opvatting van het ontwaken in nondualistische waarheid vergelijken met die van het nondualisme in kabbalistische en chassidische bronnen. En hoewel er belangrijke verschillen zijn in hoe de joodse en de hindoeïstische mystieke tradities nondualiteit tot uitdrukking brengen, zijn er ook veel verhelderende overeenkomsten.

Nondualistisch judaïsme. Wat is joodse verlichting eigenlijk? Lang voor de term gemeengoed werd, bestudeerden joodse mystici de voorspelling van de profeet Daniël (Daniel 12:3): ‘de verlichten (maskilim) zullen schijnen als de stralendheid (zohar) van de hemel.’ De Zohar, het kabbalistische meesterwerk dat zijn naam aan dat vers ontleent, verklaart dat de verlichten het ‘geheim van wijsheid’ overpeinzen (Zohar 2:2a). Wat dat voor geheim is? Het antwoord varieert van tekst tot tekst, van traditie tot traditie, maar in de Zohar en ook elders is het diepste geheim dat alle dingen, en ook wij mensen, zijn als rimpels in een enkele vijver, als stofjes in een enkele lichtstraal. De echte werkelijkheid van ons bestaan is Eén, Ein Sof, oneindig, en de gewaarwording van een afzonderlijk zelf dat we allemaal zouden hebben, is niet absoluut waar. Het zelf is een illusie, een zinsbegoocheling.

Deze visie wordt ‘nondualiteit’ genoemd en deze visie vind je in de top van vrijwel iedere mystieke traditie ter wereld. Nondualiteit betekent niet dat we niet bestaan – maar het betekent dat we niet bestaan zoals we denken dat we dat doen. De verschijnselen, begrenzingen en beelden die onze wereld uitmaken, zijn vluchtig en bestaan niet op zichzelf. Relatief gezien zijn de dingen exact wat ze lijken. Maar uiteindelijk is alles één – of, in de theïstische taal van de kabbalisten, alles is God.

Even voor de duidelijkheid; dit is een God die heel anders is dan de gewone – als het ware een ‘aan God ontstijgende God’. Geen paternalistische rechter en ook geen guerrillastrijder, maar Ein Sof, Wezen en Niets, zonder einde of begrenzing en dus elke molecuul van deze pagina en iedere synaps van onze hersenen doordringend. God is wie deze woorden leest en wie ze schrijft, wie het denken is en de gedachte. Nondualiteit wijkt zo sterk af van alles waaraan we gewend zijn en wat we verdelen in subject en object, zelf en de ander en nog duizend meer tegenstellingen, dat louter geloven niet volstaat. Er is een ander soort weten voor nodig, een meer intieme omgang met de waarheid.

Niet te bevatten

Een kabbalistische formulering van nondualistisch judaïsme is dat God ‘alle werelden vult en omvat’ – memaleh kol almin u’sovev kol almin. Deze formulering vind je in de Zohar en andere middeleeuwse teksten, zoals de 12e eeuwse ‘Hymne van de Glorie’ die zegt dat God ‘alles omvat en alles vult, en het leven is van alles; U bent in Alles.’ Een andere pasage uit de Zohar waar nondualistische chassidim zich in kunnen vinden, is de bewering leit atar panui mineba: ‘er is geen plek van God verstoken.’

Rabbi Joseph Gikatilla schrijft dat ‘Hij alles vult en alles is.’ Mozes de Leon dat ‘Zijn wezen ‘boven en beneden is, in de hemel en op aarde, en er bestaat niets buiten hem.’ Rabbi Azriel van Gerona gaf een van de eerste heldere uiteenzettingen van nondualisme in een joodse context: ‘Als iemand je vraagt: “Wat is God?”, antwoord dan: “Hij die in geen enkel opzicht tekort schiet.” En als gevraagd wordt: “Bestaat er iets buiten hem?” antwoord dan dat er niets buiten hem bestaat… Het zijn is het niets en het niets is het zijn… Probeer er je hoofd niet over te breken, want ons schitterende intellect kan de perfectie van het ondoorgrondelijke dat één is met Ein Sof niet bevatten.’

In de zestiende eeuw schreef kabbalist Mozes Cordovero: ‘De essentie van God is in alle dingen, en er bestaat niets buiten God. Omdat God maakt dat alles tot bestaan komt, is het onmogelijk dat er enig ander dan door Hem geschapen ding bestaat. God is het bestaan, het leven, en de werkelijkheid van al het bestaande.’

De duidelijkste nondualistische uitingen van het traditionele judaïsme stammen uit de 18de en 19e eeuw, door de opkomst van het chassidisme. ‘Er bestaat niets in deze wereld dan de absolute Eenheid die God is,’ is opgetekend uit de mond van de Baal Shem Tov. En in het jiddisch van de minder bekende chassied R. Yitshak van Homel: ‘Es is mehr nito vie Ehr alein un vider kehren altz is Gott.’ Te weten: Er is niets dan God alleen en, nogmaals, alles is God.

Nondualistisch hindoeïsme. Advaita vedanta – letterlijk het ‘nondualistische einde van de leringen’ – is aantoonbaar ’s werelds radicaalste en invloedrijkste opvatting van nondualiteit. De belangrijkste advaita wijsgeer was Shankara, die van 686 tot 718 n. Chr. in het zuiden van India leefde: ‘Brahman – het absolute bestaan, kennis en gelukzaligheid – is echt. Het universum is niet echt. Brahman en Atman (het ultieme Zelf) zijn één.’ Het hele universum is als een droom in het goddelijk bewustzijn, dat jouw bewustzijn is. De hele wereld bevindt zich in je hoofd – alleen is het jouw hoofd niet, maar dat van God.

Shankara had dit niet zelf bedacht. De Mahavakyas van de Upanishads vermelden: ‘Prajanam brahma (bewustzijn is Brahma), Ayam atma brahma (Atman is Brahma), Tat tvam asi (Jij bent dat) en Aham brahmasmi (Ik ben Brahman).’ Shankara stelde het erkennen van de nondualiteit centraal. Zo herformuleerde hij het beroemde Tat tvan asi: ‘De geschriften bevestigen de absolute identiteit van Atman en Brahman door bij herhaling te stellen: “Dat bent U,” (tat tvam asi). De termen Brahman en Atman refereren in hun ware betekenis aan respectievelijk Dat en U…’

In het uitdrukking geven aan nondualiteit is Advaita sterker dan de meeste andere tradities, inclusief het judaïsme. Advaita dringt aan op ontwaken uit de illusie van afgescheidenheid. Het is een rigoureuze filosofie, logisch beredeneerbaar en onstuimig.

Neo-vedanta. De laatste anderhalve eeuw is er sprake geweest van een opmerkelijke heropleving van advaita vedanta, zowel in India als in het Westen. Die groei is voornamelijk het erfgoed van enerzijds Ramakrishna en Swami Vivekananda, en anderzijds leraren als Ramana Maharshi, Nisargadatta en anderen die in de vorige eeuw tot een populaire, niet geheel oncontroversiële ‘neo-advaita’ hebben aangezet. Mensen als Muktananda (die Elizabeth Gilbert inspireerde tot het schrijven van haar bestseller ‘Eten, Bidden, Beminnen’), Satchitananda, Meher Baba en, in onze tijd, Deepak Chopra hebben vedanta verder ontwikkeld en gepopulariseerd.

Een representatief citaat van Vivekanada is: ‘Het hele universum is één. Er is maar één Zelf in het universum, maar Eén Bestaan.. Alles in het universum is dat Ene, verschijnend in verschillende vormen…’

Ramana Mahasrshi en Nisargadatta, twee onafhankelijke advaita meesters, onderwezen hetzelfde. Ramana zei: ‘Er is geen groter mysterie dan dat wijzelf, die de werkelijkheid zijn, proberen de werkelijkheid te ervaren. We denken dat er iets is dat de werkelijkheid aan onze waarneming onttrekt, wat moet worden vernietigd voor we haar kunnen ervaren. Dit is belachelijk.’

Niargadatta: ‘In de oceaan van puur gewaarzijn, en aan de oppervlakte van het universele bewustzijn, wellen de ontelbare golven van de wereld der fenomenen op en komen weer tot bedaren, zonder begin en zonder einde. Er is een mysterieuze kracht die zorg voor hen draagt. Die kracht is gewaarzijn, Zelf, Leven, God, of welke naam je het ook maar geven wilt.’

West ontmoet oost

Criticasters van new age judaïsme hebben het graag over joodse spirituele zoekers die in de ban raken van ‘oosterse’ ashrams en meditatie en van die andere tradities een ‘joodse’ versie maken. Maar de historische verhalen van de hedendaagse neo-chassidische nondualistische joodse leiders vertellen iets anders. Rabbi Aryeh Kaplan bekommerde zich om de joodse traditie en praktijk en hij trachtte joodse alternatieven voor zen, vedanta en de spiritualiteit van de sixties aan te dragen. Anderen, zoals rabbi Zalman Schachter-Shalomi en rabbi Arthur Green lieten zich inspireren door hoe andere tradities omgingen met de spirituele, experimentele aspecten van hun religies.

In de zestiger jaren bood neo-vedanta een populaire, toegankelijke vorm van mystiek, die de nondualistische kern van de vedanta leer benadrukte en die weerklank vond bij zowel de contemplatieve als de entheogene ervaringen. Reb Zalman noemde dit ‘export-vedanta.’

Nondualistisch neo-chassidisme nam dit model over. Terwijl kabbala obscuur was en erg tekstgericht, werd neo-chassidisme ervaringsgericht, zoals neo-vedanta. Waar kabbala zowel aandrong op uiterlijk gedrag als innerlijke intentie (schil en kern), gaf neo-chassidisme, net als neo-vedanta, de voorkeur aan het laatste. Was kabbala elitair, dan was neo-chassidisme populistisch, evenals neo-vedanta.

Ik wil hiermee niet beweren dat alle tradities op dezelfde leest zijn geschoeid. Mijn stelling is dat zowel de verschillen als de overeenkomsten zeer veel informatie bevatten voor moderne en postmoderne spirituele zoekers. Want als al wat we doen is wijzen naar de maan, dan liefst met zoveel mogelijk vingers. Des te groter de kans dat we het doel in ons vizier krijgen.

(Vertaling: Wilma Wedman)

Jay Michaelson is zowel academisch als persoonlijk betrokken op de spirituele praktijk. Hij studeerde rechten aan de Yale University, haalde z’n mastersdegree in Religieuze Studies aan de Hebrew University en een B.A. Magna Cum Laude aan de Columbia University. In 2008-2009 bracht hij vijf maanden door in stilte in een meditatiecentrum in de theravadan boeddhistische traditie, zowel in Amerika als in Nepal. Sinds 1993 studeert en onderwijst hij kabbalah en hij is al 20 jaar een praktiserende halachische jood. Jay is auteur van het boek ‘Everything is God’ (nog niet vertaald) dat op o.a. op amazon.com kan worden besteld. Zijn werk richt zich voornamelijk op de raakvlakken van spiritualiteit, judaïsme, seksualiteit en wet. 

Print deze pagina

Over de auteur

Bovenstaand artikel is geplaatst door de redactie van Koorddanser. Wil je de auteur van dit artikel een bericht sturen, mail dan naar redactie@kd.nl.

Laat een bericht achter

Je moet ingelogd zijn om een bericht te plaatsen.

Powered by Ambrix