‘Begin bij je eigen godsideaal, -beeld of -idee, maakt niet uit welk’ – zei dr Johan Witteveen

Johan Witteveen (foto: Arenda Oomen)

De soefi-spiritualiteit van ex-minister en –IMF-baas dr. Johan Witteveen (1921 – 2019)

 

Met een vriendelijke lach ontving 13 jaar geleden de éminence grise Johan Witteveen me in zijn villa. Stropdas, blauw colbert en onvervalst Wassenaars accent. Aimabel en harmonieus, precies zoals de wereldwijde spirituele stroming van de soefi’s zelf. Doctor Hendrikus Johannes Witteveen (tweeling, toen 85 jaar) is ex-minister van Financiën, ex-IMF-baas maar vooral een spiritueel mens.

Hier het interview van toen uit eerbetoog naar deze grote geest, een van een gewicht dat ons grondgebied zelden voortbracht.

 

Door Ewald Wagenaar (foto: Arenda Oomen)

 

Harmonie dringt zich op als de centrale deugd binnen de wereldwijde soefibeweging. Dat is eenvoudig te verklaren; de soefi’s eren alle zes wereldgodsdiensten in even grote mate en zien in het zestal een universaliteit die ze aanduiden met het Ene. Witteveen: “In de essentie van de wereldreligies zitten onderling geen conflicten. Ze verschillen doordat ze in uiteenlopende tijden en culturen ontstonden. Daardoor is de vorm telkens anders en klinkt er toch uit alle zes éénzelfde stem. Deze boodschap blijkt in onze globaliserende en multiculturele tijden verrassend relevant. De waarheid is niet in absolute woorden te vatten; de waarheid moet je léven en béleven. Het doel van alle religies is in contact te komen met het Ene Wezen. In ieder mens sluimert het verlangen uit te stijgen boven het aardse naar het bewustzijn waarvan we zeggen ‘dat er iets meer is’.

Econoom Witteveen vervulde naast een carrière met veel maatschappelijke verantwoordelijkheid een belangrijke functie binnen de soefibeweging. Als organisatievoorzitter en als voorganger tijdens de erediensten verwoordde hij op diverse bijeenkomsten het soefigedachtegoed. De grondlegger van de huidige soefibeweging, Hazrat Inayat Khan, blies de beweging begin vorige eeuw nieuw leven in. De basis van de universaliteit van de soefigedachte ligt in de spirituele wijsheid in het oude Egypte, zegt Witteveen. De soefi’s worden momenteel echter vaak gezien als de mystieke stroming van de islam.

Tijdens de universele erediensten van de soefi’s worden zeven kaarsen ontstoken, zes voor iedere wereldgodsdienst of religie en één voor de universaliteit van alle zes samen, verwoord in het soefisme. Vervolgens leest iemand korte tekstdelen voor uit de heilige boeken van de zes religies en ten slotte een tekst uit de ‘Gayan, Vadan, Nirtan’, het boek met soefiwijsheden over liefde en schoonheid.

Het respect voor het anders-zijn van de wereldgodsdiensten oefent op de aanwezigen al een harmoniserend effect uit. In zijn rol als voorganger bij dergelijke diensten gaf Witteveen diverse voordrachten over de soefiwijsheid. Deze zijn nu gebundeld uitgebracht bij Ankh-Hermes onder de titel ‘Tot de Ene, de weg van het universeel soefisme’. Een aanrader voor wie zich wil verdiepen in het soefisme.

 

Hoe maak je contact met de Ene?

Witteveen: “Dat doe je in jezelf én in je omgeving. Door uit te stijgen boven je gedachten en gevoelens. Door diep in je eigen bewustzijn te zoeken. Daarbij speelt meditatie voor mij een belangrijke rol. Met innerlijke geestelijke oefeningen streef ik ernaar mijn gedachten te beheersen zodat ik eerst tot rust kom en dan pas de onderste lagen kan betreden. Je kan je innerlijke reis starten door je te richten op bijvoorbeeld goddelijke kwaliteiten, religieuze symbolen of gebeden. Het bijzondere is dat iedereen die hiervoor enige moeite doet, zal merken dat het direct iets gaat opleveren, ‘het’ gaat direct teruggeven. Mijn advies aan wie zoekt naar een startpunt: begin met je eigen godsideaal, -beeld of –idee, het maakt niet uit welke dat precies is. Laat dat beeld tot leven komen, vergroot het. Houd het voor ogen.”

 

Wat waren je bijzondere spirituele momenten?

“Daarbij denk ik direct aan verschillende erediensten waarin ik opging in de sfeer, meditatie of stilte. Maar ook als ik zeer geconcentreerd bezig ben. Op zo’n moment ervaar je dat ‘het’ door je heengaat. In mijn werkzame leven ervoer ik dit als ik tot een moeilijk besluit kwam. Als ik na zorgvuldige afweging van de belangen en argumenten een duidelijk besluit moest nemen tot bijvoorbeeld een interventie. Dan ervoer ik dat het door me heen stroomde. In de boardroom van het Internationaal Monetair Fonds (IMF, in New York) met 21 bestuursleden, werden besluiten genomen door consensus. Dan luisterde ik naar alle meningen en standpunten en zocht ik geconcentreerd tot het uiterste naar de juiste formulering van een besluit waarin alle partijen zich konden vinden. En wanneer de lijnen dan bij elkaar kwamen gaf dat diezelfde ervaring weer.”

 

Is er spiritualiteit in verdriet?

“Enkele weken geleden overleed mijn echtgenote. Hoewel we het hebben zien aankomen, voel ik me daarover verdrietig. Maar dit is ook een nieuwe ervaring die het leven mij biedt. Er staat veel tegenover: een lang en gelukkig huwelijk, een mooi, vredig en stil sterven, steun van drie kinderen en vier kleinkinderen. Hoewel het spreken met haar in de laatste dagen onmogelijk was, ben ik toch in meditatie bij haar geweest. En omdat die situatie voor haar zo moeilijk was, werd het sterven een stuk acceptabeler.”

Witteveen kijkt naar buiten, over de landerijen waar nog koeien grazen. Een stilte valt. Zijn gedachten waaien uit over mooie herinneringen. Even. Een niet onderdrukte zachte zucht.

“Ja, het boek”, zegt hij. In het voorwoord daarvan licht Witteveen de opbouw toe. Van de universalistische bron naar de mens en diens goddelijke bewustzijn en eindigend in de aandacht voor de eenheid in religieuze idealen. Met dit boek gaat Witteveen terug naar de basis. Zijn vorige boek ‘Soefisme en economie’ behandelde een soefivisie op de (buiten)wereld. Witteveen wil met beide boeken “zorgen dat mensen een beter inzicht krijgen”.

“Ieder mens heeft een zuivere ziel, ook de grootste misdadiger, ook Hitler. Er zijn geen slechte zielen. Wel kunnen psychologische factoren maken dan mensen zich identificeren met hun ego, de wijze waarop ze gekend willen worden. Dat is was C.G. Jung de ‘catastrofe’ noemde. In Amerika gebeuren nu vreemde dingen. Maar de meeste hooggeplaatsten die ik daar in mijn IMF-jaren tussen 1973 en 1978 heb ontmoet, kenmerkten zich door hoge en goede motieven. Wel was er veel ambitie om de wereld verder helpen, waardoor soms de neiging bestond om de eigen positie te handhaven of te versterken.”

 

Die Bush Administration maakt het wel bont…

“En zo oneerlijk, arrogant en trots! Bush lijkt een domme toneelspeler die vooral door het machtige bedrijfsleven wordt gesteund. Een ramp voor de wereld, zeker omdat die hele wereld hem tegen de Irak-oorlog waarschuwde. We zien nu dat dit gedrag zichzelf afstraft. Ik heb in de IMF-tijd een goede relatie gehad met de Amerikaanse regering. Het IMF is – na een mindere periode waarbij ze de Aziatische crisis verkeerd aanpakten – nu goed bezig. De positie van deze instelling verzwakte wel door het enorme aanbod van geld op de financiële markten; niemand heeft geldgebrek. Toch zie ik de mogelijkheid van een wereldwijde crisis nu de Amerikanen kortzichtig en gemakzuchtig met de dollar omgaan. Als het vertrouwen in de dollar zou dalen, dan stort er veel in. De natuur laat zien dat we aan de grenzen staan van grote veranderingen. Dat kan betekenen dat we economisch stappen terug moeten doen. Het wachten is op een gebeurtenis die de mensen wereldwijd wakker schudt. Gelukkig staan er betere opvolgers klaar. Het is te hopen voor de wereld…”

 

“Het is niet door zelfverwerkelijking dat de mens God verwezenlijkt, maar door godverwerkelijking dat hij zichzelf verwezenlijkt” Hazrat Inayat Khan

 

Dr. H.J. Witteveen: “Het wachten is op een gebeurtenis die de mensen wakker schudt.”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Print deze pagina

Over de auteur

Bovenstaand artikel is geplaatst door de redactie van Koorddanser. Wil je de auteur van dit artikel een bericht sturen, mail dan naar redactie@kd.nl.

Laat een bericht achter

Je moet ingelogd zijn om een bericht te plaatsen.

Powered by Ambrix